Jak z pałacyku stał się przystanek: historia Kazanowskiego dworca

Czy kiedykolwiek zadawaliście sobie pytanie, dlaczego główny wschodni dworzec w Moskwie wygląda jak bajkowy pałac z „Tysiąca i jednej nocy”? Dlaczego jego wieża przypomina słynną Szujuambikę z kazanowskiego kremla? A kto postanowił, że miejsce, z którego odjeżdżają pociągi do Syberii i Środkowej Azji, powinno być ujęte jako dziwaczny symbioz z europejską i wschodnią architekturą? Odpowiedź kryje się w niesamowitej historii Kazanowskiego dworca – budynku, który miał być ogromnymi bramami między Europą i Azją oraz stał się manifestem architektonicznym swojej epoki.

Zwróć uwagę na artykuły:

• Dom na Kotelnickiej nabrzeży
• Główne budynki Uniwersytetu w Moskwie: uczelnia czy wieżowiec z niespodziewaniami?
• „Upadły wieżowiec”: historia jednego z najbardziej nietypowych budynków Moskwy
• Wzorzysty dom na Prospectie Leningradzkim: krojeńscy legendy sowieckiej architektury

Od drewnianego baraku do architektonicznego sztucznika

Historia Kazanowskiego dworca zaczęła się znacznie wcześniej niż pojawienie się jego obecnego wspaniałego budynku. W 1862 roku na tym miejscu otwarto żelazną drogę Rzeczniczki z bardzo skromnym drewnianym dworcem. Z rosnącą siecią kolejową budynek przestawiano, ale na początku XX wieku stało się jasne, że rosnące przepływy pasażerów wymagają zupełnie nowego, rozległego dworca.

W 1913 roku zarząd Moskiewsko-Kazanowskiej Żelaznej Drogi ogłosił konkurs na projekt nowego budynku. Zwyciężył projekt architekta Alexeja Szczusewa – człowieka, któremu później przysługiwało zaprojektowanie Mawzoleum Lenina i ustalenie obrazu sowieckiej architektury na dziesięciolecia naprzód. Ale na początku lat 1910-ych Szczusew był znany głównie jako autor prawosławnych kościołów i klasztorów w stylu nieoruskim.

Dla Kazanowskiego dworca Szczusew zaproponował coś całkowicie innego – budynek, który połączyłby elementy architektury wszystkich tych krajów, do których prowadziły linie kolejowe Moskiewsko-Kazanowskiej Żelaznej Drogi. Był to nieco architektoniczny manifest wielonarodowej Rosji.

Dworzec, który budowano 13 lat

Budowa Kazanowskiego dworca rozpoczęła się w 1913 roku i miała zostać ukończona w ciągu trzech lat. Ale historia postanowiła inaczej: najpierw wojna światowa, potem rewolucja i wojna domowa wielokrotnie przerywały prace. W końcu dworzec został ukończony tylko w 1926 roku, już w zupełnie innej kraju.

Interesujące jest to, że podczas władzy sowieckiej projekt nie został po prostu odrzucony, ale przeciwnie – rozszerzony. Jeśli pierwotnie Szczusew planował budynek o powierzchni 11 tysięcy metrów kwadratowych, to końcowy projekt zajmował ponad 70 tysięcy! To sprawiło, że Kazanowski dworzec stał się największym w Europie na moment zakończenia budowy.

Czy wiesz, że podczas budowy Szczusew osobno jechał do Kazanii, Astrachani, Samarkandu i innych miast, z których brał pomysły na detale architektoniczne? Nawet przebrał się w lokalną odzież, aby lepiej poczuć kolorystykę narodową i szczegóły lokalnej architektury. Dla głównej wieży dworca wybrał prototypem wieżę Szujuambikę w kazanowskim kremlu – legendarny symbol tatarskiej stolicy.

Dworzec, który dekorowali najlepsi malarze epoki

Szczusew zaprosił do pracy nad dworcem malarzy z związku „Świat Sztuki” – koloru rosyjskiego sztuki w początkach XX wieku. Dekoracyjne wykończenie wnętrz realizowali Aleksander Benoua, Boris Kustodiew, Eugen Lancer, Zinaida Serobriakowa.

Każdemu przydzielono dekorację konkretnego hali, odpowiadającej konkretnej części Rosji. Benoua stworzył panno „Moskwa”, Kustodiew – „Wolga”, Lancer – „Ural i Syberia”, Serobriakowa – „Kazan i Wschód”.

Najbardziej wzbudzające wyobraźnię był „Salon Restauracyjny” z 12-metrowym kuppą w stylu starorosyjskiego lubka. Ściany ozdabiały sceny ludowych balów, jarmarży i świąt. A w „Cesarowym pavilonie” – specjalnym pomieszczeniu dla członków cesarzowej rodziny – ustawiono witraże na szkice Nikołaja Rericha.

Wyobraź sobie: przestronny salon z rozpisnymi sufitem, ceglany ogniskiem, mazowkowymi podłogami, drewnianym rzeźbionym meblem – i wszystko to w budynku kolejowym! Pasażerowie żartowali, że pierwszy raz nie zdążą zobaczyć wszystkich szczegółów, ale to i dobrze – będzie na co spojrzeć następnym razem.

Zegary, które są starsze niż sam dworzec

Jednym z głównych atrakcji Kazanowskiego dworca są zegary na jego wieży. Ale mało kto wie, że te zegary są starsze niż sam budynek! Wyprodukowano je w Londynie w 1904 roku, pierwotnie dla północnego (jarosławskiego) dworca. Zegary były tak dobre, że w 1920-ych podczas budowy Kazanowskiego dworca postanowiono je przenieść na jego wyższą i bardziej widoczną wieżę.

Mechanizm zegarów wzbudza podziw swoją dokładnością i niezawodnością. Przez ponad wiekową historię zatrzymały się tylko kilka razy. Najdłuższy przerwa nastąpiła w czasie Wielkiej Ojczyzniowej Wojny, gdy zegary zostały zatrzymane, aby nie służyły orientacją dla niemieckich bombarderów.

W latach 1980-ych w związku z Olimpiadą w Moskwie zegary odrestaurowano, wymieniając cyfrowe tarcze. Mechanizm jednak został oryginalny – ten sam, londyński, z 1904 roku. Mistrzowie twierdzą, że może on przekonać się jeszcze minimum sto lat.

Dworzec, który stał się większy niż dworzec

Dziś Kazanowski dworzec to nie tylko punkt transportowy, ale prawdziwy wielofunkcyjny kompleks z sklepami, restauracjami, hotelem i centrum biznesowym. Codziennie przez niego przepływa około 70 tysięcy pasażerów, a w szczytowe dni – do 100 tysięcy.

Ale pomimo wszystkich współczesnych przemian zachował swoją główną rolę – bramy między Europą i Azją. Stąd odjeżdżają pociągi do Kazanii, Ekaterynburga, Nowosybirsku, Władywostoku oraz do krajów Środkowej Azji. A choć dziś podróż do Władywostoku trwa nie miesiące, jak było sto lat temu, a tydzień, Kazanowski dworzec wciąż pozostaje punktem wyjścia dla wielkiej podróży przez całą Rosję.

A jego niesamowita architektura nadal zaskakuje i wzbudza podziw. Jak pisał jeden z współczesnych Szczusewa: „W tym budynku jest coś z bajkowego pałacu, coś z fortecy i coś z kościoła. A wszystko to razem tworzy obraz Rosji – wielokulturowej, zagadkowej i wspaniałej”.

W przyszłości, gdy przejdziecie obok Kazanowskiego dworca, podnieście głowę i spójrzcie na jego dziwaczne wieże, rozmaite kafelki i eleganckie rzeźby. Za każdym szczegółem – historia, za każdym wzorem – sens. A może poczujecie to, co chciał przekazać architekt: wielkość kraju rozciągającego się od europejskich równin do cichych wybrzeży, łączącego w sobie wiele kultur i narodów.